नागपूर- ‘तीन ओळींमध्ये आणि कमी शब्दांत आश्चर्यकारक भाव व्यक्त करण्याची कला असणारा हायकू हा जपानी काव्यप्रकार भारतात रवींद्रनाथ टागोर यांनी आणला. त्यानंतर हिंदी, मराठी, इंग्रजी आणि बंगाली भाषांमध्ये हायकू अत्यंत लोकप्रिय ठरले’, अशी माहिती राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठाच्या माजी हिंदी विभागप्रमुख डॉ. वीणा दाढे यांनी रविवारी दिली.
विदर्भ साहित्य संघाच्या ग्रंथसहवास आणि हिस्लॉप महाविद्यालयाच्या इंग्रजी विभागातर्फे ‘हेम’ या हिंदी, इंग्रजी आणि मराठी भाषेवरील हायकू कार्यशाळेचे आयोजन हिस्लॉप महाविद्यालयात करण्यात आले होते. यावेळी तीनही भाषांमधील हायकूचे महत्त्व, हायकू कसे लिहावे, त्याचा प्रचार-प्रसार आदींवर मार्गदर्शन करण्यात आले. हिंदी भाषेतील हायकूवर बोलताना डॉ. दाढे म्हणाल्या, ‘हिंदी भाषेत सुरुवातीपासूनच वेगवेगळ्या छंदामध्ये काव्यनिर्मिती करण्याची परंपरा राहिली आहे. विशेषत: लांबलचक अशा सहा ते सात ओळींचे काव्यप्रकार हिंदीमध्ये बरेच लोकप्रिय आहेत. परंतु, केवळ दोन ओळींचे ‘दोहे’ लिहिण्याचा प्रघात बिहारी या कवीने आणला. तेथूनच खऱ्या अर्थाने हायकूचे बीज रोवले गेले. नंतरच्या काळात सूर्यकांत त्रिपाठी ‘निराला’ यांनी छंदमुक्त काव्याची संकल्पना जगापुढे मांडली. आजघडीला हिंदी भाषेत हायकू करणाऱ्यांची संख्या वाढली असून कमी शब्दांमध्ये मोठा गर्भितार्थ सांगण्याचे सामर्थ्य असलेला हा काव्यप्रकार लोकप्रिय ठरला आहे.’
इंग्रजी भाषेतील हायकूवर बोलताना प्रा. सुपंथ भट्टाचार्य म्हणाले, ‘आकाराने लहान, लिहायला कठीण पण तितकाच मार्मिक हा काव्यप्रकार जपान येथून आपल्याकडे आला. मराठीमध्ये या प्रकाराला शिरीष पै यांनी विशेष ओळख प्राप्त करून दिली. जुन्या काळात हायकू हे केवळ निसर्ग आणि मृत्यू या दोन संकल्पनांवर आधारित होते. कालौघात वेगवेगळ्या धाटणीचे हायकू तयार होऊ लागलेत. यामध्ये आता विनोदी तसेच गणित आणि विज्ञानाशी संबंध दर्शविणारे काव्यदेखील निर्माण होऊ लागले आहे.’
शेवटच्या सत्रात अंजली कारंजकर यांनी मराठी भाषेतील हायकू काव्यप्रकारावर प्रकाश टाकला. संपूर्ण दिवसभर चाललेल्या कार्यशाळेचे उद्घाटन मराठीचे शिलेदार बहुउद्देशिय संस्थेचे संस्थापक अध्यक्ष राहुल पाटील यांनी उद्घाटन केले. दरम्यान, नरेंद्र परिहार आणि श्यामलबाबू यांना अनुक्रमे हिंदी आणि इंग्रजी भाषेतील उत्कृष्ट हायकू रचनांसाठी पुरस्कृत करण्यात आले. प्रास्ताविक दिलीप म्हैसाळकर यांनी केले.
